Hüküm Süresi: M.Ö. 2494 civarı (5. Hanedanlık Başı) – Yaklaşık 7-8 Yıl. Unvanlar: Userkaf (“Ruhu Güçlü Olan”), İry-Maat (“Ma’at’ı Gerçekleştiren”), İki Diyarın Kralı.
Tarih ve Efsane
Hanedanlık’ın son kralı Shepseskaf’ın ölümüyle Giza’nın dev taş bloklar devri kapanmıştır. Userkaf’ın tahta çıkışı, Mısır tarihinde sessiz ama derin bir devrimdir. Bu dönemde kraliyet gücü, Heliopolis’teki Ra Rahipleri ile paylaşılmaya başlanmış, firavun “mutlak tanrı” olmaktan çıkıp “tanrının en büyük hizmetkarı” rolüne evrilmiştir.
Userkaf, piramitlerin boyutunu küçültmüş, ancak devletin kaynaklarını yeni bir yapı türüne, Güneş Tapınakları’na yönlendirmiştir. O, Mısır teolojisinin yönünü değiştiren adamdır.
Aile
Userkaf’ın tahta nasıl çıktığı, Mısır edebiyatının en ünlü hikayelerinden birine konu olmuştur.
Westcar Papirüsü Efsanesi: Bu metne göre, Güneş Tanrısı Ra, Sakhebu tapınağındaki bir rahibenin (Ruddedet) bedenine girer ve ondan üçüz çocuk sahibi olur. Bu çocuklar (Userkaf, Sahure ve Neferirkare), kehanete göre Mısır’ın yeni kralları olacaktır. Bu hikaye, 5. Hanedanlık’ın kökeninin doğrudan Ra rahiplerine dayandığını meşrulaştıran bir propagandadır.
Tarihsel Gerçek: Arkeolojik olarak Userkaf, muhtemelen 4. Hanedanlık ile kan bağı olan “Ana Kraliçe” Khentkaus I’in (Menkaure’nin kızı) oğlu veya torunudur. Khentkaus, iki hanedan arasındaki köprüdür. Userkaf, Kraliçe Neferhetepes ile evlenerek meşruiyetini sağlamlaştırmıştır.
İmar Faaliyetleri
Userkaf, atalarının aksine dev bir piramit yapmaya odaklanmamış, bunun yerine Mısır mimarisine yepyeni bir kavram sokmuştur:
1. Nekhen-Re (Ra’nın Kalesi)
Userkaf, Abusir’in kuzeyinde (Abu Gorab), tarihin bilinen ilk Güneş Tapınağı’nı inşa ettirmiştir.
Yapı: Bu tapınak bir mezar değildir. Açık havada, güneşin altında ibadet edilen devasa bir avludur. Merkezinde, bodur bir obeliski (dikilitaş) andıran kalın bir taş kaide (Benben) bulunur.
Anlamı: Piramitler kralın yıldızlara yükselmesi içindi; Güneş Tapınakları ise Güneş Tanrısı Ra’nın yeryüzüne inip dinlenmesi içindi. Userkaf, kaynakları kendi mezarından kısıp bu tapınağa aktararak “dindar kral” imajı çizmiştir.
2. Userkaf Piramidi (Saf Yerler)
Kral, mezar yeri olarak Sakkara’yı seçmiş ve Djoser’in piramidinin hemen yanına (saygı duruşu olarak) kendi piramidini yaptırmıştır.
Durum: “Userkaf’ın Yerleri Saftır” adını taşıyan piramit, sadece 49 metre yüksekliğindedir. Giza piramitlerinin aksine, içi moloz taşlarla doldurulup dışı kireçtaşıyla kaplandığı için günümüze bir taş yığını (moloz tepe) olarak ulaşmıştır. 4. Hanedanlık’ın o muazzam işçiliği burada terk edilmiştir.
Sanat
Userkaf’ın döneminden kalan en önemli sanat eseri, Kahire Müzesi’nde sergilenen Userkaf’ın Başı heykelidir.
Özellik: Şist taşından yapılmış bu heykel başı, o güne kadarki en ince işçiliklerden biridir. Yüzündeki hafif gülümseme ve gözlerindeki ifade, dönemin sanatının “idealizmden” “realizme” doğru kaydığının ilk işaretleridir.
Dış İlişkiler
Userkaf’ın adı, Akdeniz’in karşı kıyısında, Ege Denizi’ndeki Kythera (Çuha) Adası’nda bulunan bir taş vazo üzerinde tespit edilmiştir.
Önemi: Bu, Mısır’ın Girit (Minos) uygarlığı ve Ege dünyasıyla olan ticaretinin Eski Krallık döneminde başladığını gösteren en eski kanıtlardan biridir. Mısır artık sadece Nil Vadisi değil, Akdeniz ticaretinin de oyuncusudur.
Ölümü ve Miras
Userkaf, yaklaşık 7 yıllık kısa ama dönüştürücü saltanatının ardından Sakkara’daki piramidine gömülmüştür. Onun başlattığı “Güneş Tapınağı” geleneği, kendisinden sonra gelen 5 firavun tarafından devam ettirilmiş ve bu yapılar dönemin alametifarikası olmuştur.
Onun ölümüyle tahta, 5. Hanedanlık’ın en üretken ve en çok eser bırakan kralı, Abusir Nekropolü’nün asıl kurucusu Sahure geçecektir.
Kaynakça
Verner, Miroslav. The Pyramids: The Mystery, Culture, and Science of Egypt’s Great Monuments. New York: Grove Press, 2001.
(Userkaf’ın Abusir piramidi ve güneş tapınağı için detaylı inceleme; Beşinci Hanedan başlangıcı, Ra kültü yükselişi ve mimari değişim yorumları.)
Lehner, Mark. The Complete Pyramids. London: Thames & Hudson, 1997.
(Userkaf piramidi ve Abusir kompleksi için kapsamlı kaynak; Beşinci Hanedan piramit küçülmesi ve güneş tapınağı mimarisi analiz edilir.)
Wilkinson, Toby. The Rise and Fall of Ancient Egypt. New York: Random House, 2010.
(Beşinci Hanedan kronolojisi ve Userkaf’ın hükümdarlığı için genel bakış; Ra kültünün devlet dini haline gelmesi ve Shepseskaf-Userkaf geçişi.)
Verner, Miroslav. Abusir: The Realm of Osiris. Cairo: American University in Cairo Press, 2002.
(Abusir nekropolü ve Userkaf güneş tapınağı kazıları için en detaylı arkeolojik kaynak; Ra tapınağı mimarisi ve ritüelleri.)
Malek, Jaromir. In the Shadow of the Pyramids: Egypt during the Old Kingdom. Norman: University of Oklahoma Press, 1986.
(Beşinci Hanedan başlangıcı ve Userkaf dönemi mimari/dini yenilikler için kapsamlı inceleme.)
Baines, John. “Kingship in Ancient Egypt”. The Oxford History of Ancient Egypt, ed. Ian Shaw, Oxford: Oxford University Press, 2000, s. 95-122.
(Beşinci Hanedan krallık ideolojisi ve Userkaf’ın rolü için kapsamlı bölüm; Ra kültü ve Horus adı sembolizmi.)
Quibell, J.E. & Green, F.W. Hierakonpolis. London: Egypt Exploration Fund, 1900-1902 (ve sonraki Abusir kazı raporları).
(Userkaf dönemi erken kazı raporları; güneş tapınağı buluntuları için klasik referans.)
Verner, Miroslav. “The Solar Temple of Userkaf at Abusir”. Abusir Reports, Cilt 1-5, Prague: Czech Institute of Egyptology, 1990-2000.
(Userkaf güneş tapınağı kazı raporları serisi; mimari detaylar ve Ra ritüelleri için birincil kaynak.)
Shafer, Byron E. “Temples, Priests, and Rituals”. The Oxford History of Ancient Egypt, ed. Ian Shaw, Oxford: Oxford University Press, 2000, s. 246-265.
(Beşinci Hanedan Ra kültü ve güneş tapınakları için kapsamlı bölüm; Userkaf’ın öncülüğü vurgulanır.)
