Hüküm Süresi: M.Ö. 1860 – 1814 civarı (Yaklaşık 45-46 Yıl). Unvanlar: Amenemhat (“Amon Öndedir”), Nimaatre (“Ra’nın Ma’at’ına Ait Olan”), İki Diyarın Kralı.
Giriş: Refahın Doruğu
Amenemhat III, 12. Hanedanlık’ın 6. firavunudur. Onun 45 yıllık saltanatı, Orta Krallık’ın ekonomik ve kültürel zirvesidir. Babası Senusret III’ün sert askeri politikalarına ihtiyaç duymamıştır çünkü devlet zaten mutlak bir barış (Pax Aegyptiaca) içindedir.
Babasının sanat tarzını devam ettirerek heykellerinde o “yorgun, düşünceli ve yaşlı” ifadeyi kullanmış, ancak yüz hatları babasınınki kadar acımasız değil, daha şefkatli ve bilgece yansıtılmıştır. O, savaşan değil, üreten bir kraldır.
Kökeni ve Ailesi
- Ebeveynleri: Savaşçı kral Senusret III’ün oğludur.
- Eşleri ve Çocukları: Kraliçe Aat ve Kraliçe Hetepti bilinen eşleridir. Hetepti’den, kendisinden sonra kısa süre tahta çıkacak olan zayıf oğlu Amenemhat IV doğmuştur.
- Kızı Neferuptah: Amenemhat III’ün en sevdiği kızıdır. O kadar değer veriyordu ki, kızı için kendi piramidinin (Hawara) içine özel bir mezar odası yaptırmış, ancak kızı daha erken ölünce onu yakındaki başka bir piramide defnetmiştir. Neferuptah’ın adı, tıpkı bir firavun gibi “kartuş” (oval çerçeve) içine yazılmıştır ki bu prensesler için çok nadir bir durumdur.
Ekonomik ve Zirai Devrim: Feyyum’un Fethi
Büyük dedesi Senusret II’nin başlattığı “Feyyum Vahası’nı tarıma açma” projesini Amenemhat III tamamlamıştır.
- Büyük Kanal ve Bentler: Bahr Yussef kanalını devasa boyutlara ulaştırmış, suları Moeris Gölü’ne (Birket Qarun) yönlendirerek bataklıkları kurutmuştur. Bu sayede Mısır’ın ekilebilir tarım arazisi muazzam ölçüde artmıştır. Bu yüzden bölgenin yerel timsah tanrısı Sobek, devletin en büyük tanrılarından biri haline gelmiştir.
- Sina Madenleri: Sina Yarımadası’ndaki Serabit el-Khadim (turkuaz madenleri) bölgesine sürekli seferler düzenlemiştir. Buradaki maden kamplarını geçici olmaktan çıkarıp, duvarlarla çevrili kalıcı yerleşimlere dönüştürmüştür.
Mimari Harikalar ve Mühendislik Felaketi
Amenemhat III, devasa kaynaklarını iki büyük piramit inşa etmek için kullanmıştır. İlki bir mühendislik felaketi, ikincisi ise bir efsanedir.
1. Siyah Piramit (Dahşur)
Kralın ilk piramidi Dahşur’da inşa edildi. Çekirdeği tamamen kerpiçten yapılmıştı ve dışı siyah renge çalan kireçtaşıyla kaplıydı.
- Felaket: Piramit, yeraltı sularının yüksek olduğu killi bir zemine inşa edilmişti. Devasa ağırlık kerpiçleri ezmeye başladı, tavanlar çatırdadı ve piramit daha tamamlanmadan çökmeye yüz tuttu. Kral buraya gömülmekten vazgeçti. Bugün bu piramit, çölün ortasında ürkütücü, siyah ve amorf bir kaya kütlesi gibi durur.
2. Hawara Piramidi ve “Labirent”
Siyah Piramit’in fiyaskosundan sonra kral, Feyyum bölgesindeki Hawara’da ikinci bir piramit inşa ettirdi. Bu piramidin asıl efsanevi kısmı, önündeki devasa cenaze tapınağıdır.
- Efsanevi Labirent: Antik Yunan tarihçileri Herodot ve Strabo, burayı ziyaret ettiklerinde büyülenmişlerdir. Herodot şöyle yazar: “Piramitler kelimelerin ötesinde yapılar, ancak bu Labirent piramitleri bile gölgede bırakır. İçinde 3000 oda, sonsuz koridorlar ve avlular var. Rehbersiz giren birinin dışarı çıkması imkansızdır.”
- Durum: Ne yazık ki bu devasa tapınak kompleksi (Labirent), Roma döneminde taş ocağı olarak kullanılmış ve tamamen sökülmüştür. Bugün geriye sadece temel izleri kalmıştır.
Ölümü ve Çöküşün Ayak Sesleri
Amenemhat III, yaklaşık 45 yıllık uzun ve bereketli saltanatının ardından öldü ve Hawara’daki piramidine (Labirent’in yanına) gömüldü. Lahdi, tek parça devasa bir kuvarsit bloğundan oyulmuş bir mühendislik harikasıdır (ancak yine de antik soyguncular tarafından bulunup soyulmuştur).
Onun ölümü, tıpkı Eski Krallık’ta Pepi II’nin ölümünde olduğu gibi, bir Altın Çağ’ın sonudur. Merkezi otorite zirveye ulaşmış, ancak bu devasa bürokrasiyi yönetecek güçlü bir varis kalmamıştır.
