Eski Mısır mimarisinde bir dönüm noktası kabul edilen Basamaklı Piramit, 3. Hanedan’ın güçlü hükümdarı Djoser (Netjerikhet) döneminde inşa edilmiştir. Sakkara platosuna hakim olan bu yapı, Mısır tarihinde anıtsal mezar yapımın kerpiçten yontma taşa geçişin ilk örneği olmasıyla “taş mimarisinin doğuşu” olarak nitelendirilir. Yapının mimarı, dönemin veziri, baş mimarı ve Heliopolis Güneş Tanrısı Ra’nın başrahibi olan İmhotep’tir. İmhotep’in bu tasarımı, Mısır devletinin artan merkezi otoritesinin somut bir göstergesidir. Djoser’in saltanatı ile birlikte kraliyet nekropolünün Abydos’tan (Güney) Memphis yakınlarındaki Sakkara’ya (Kuzey) taşınması, siyasi ağırlık merkezinin tamamen kuzeye kaydığını gösterir. Tarihçi Manetho, yüzyıllar sonra İmhotep’ten “taşı yontma sanatının mucidi” olarak bahsedecek ve Yunanlılar onu tıp tanrısı Asklepios ile özdeşleştirecektir.
Jean-Philippe Lauer’in Sakkara’da yürüttüğü kapsamlı kazı ve analizler, piramidin bugünkü formuna tek bir seferde ulaşmadığını, “deneysel” bir süreçle altı farklı aşamada (M1-M3 ve P1-P2 evreleri) evrimleştiğini ortaya koymuştur. İnşaat, ilk etapta 63 metre kenar uzunluğunda ve 8.4 metre yüksekliğinde kare planlı klasik bir mastaba (M1) olarak başlamış, ardından dört yöne genişletilerek (M2) ve doğu yönüne mezar şaftlarını kapatmak için yapılan eklemelerle (M3) dikdörtgen bir forma dönüşmüştür. Ancak İmhotep, Mısır tarihinde daha önce görülmemiş bir kararla, mastabanın üzerine küçülen katmanlar ekleyerek yapıyı önce 4 basamaklı (P1), ardından kuzey ve batı yönüne yaptığı genişletmelerle 6 basamaklı (P2) bir piramide dönüştürmüştür. Nihai aşamada yapı, 109m x 121m taban ölçülerine ve 62.5 metre yüksekliğe ulaşarak gökyüzüne uzanan bir merdiven formunu almıştır. Toplam hacmi 330.400 m³’ü bulan bu kütle, yerel kireçtaşı bloklarının içe doğru eğimli (akresyon) katmanlar halinde dizilmesiyle statik açıdan depreme dayanıklı hale getirilmiştir.
Djoser kompleksi, piramidin ötesinde, kralın ahiretteki yaşamını sürdüreceği 15 hektarlık ebedi bir saray olarak tasarlanmıştır. Kompleks, 10.5 metre yüksekliğinde ve 1.6 kilometre uzunluğunda, Saray Cephesi motifli panellerle süslü devasa bir kireçtaşı duvarla çevrilidir. Duvar üzerinde, kralın ruhunun giriş çıkış yapabilmesi için 14 adet sahte kapı bulunurken, yaşayanlar için sadece güneydoğu köşesinde tek bir gerçek giriş kapısı bırakılmıştır. Kompleksin içindeki Heb-Sed Avlusu, kralın 30. yıl jübilesini (güç yenileme törenini) sonsuza dek tekrarlaması için tasarlanmış sahte şapellerle (içleri moloz dolu, sadece dış cepheleri işlevsel binalar) çevrilidir. Piramidin kuzeyinde yer alan “Serdab” odasında ise Djoser’in birebir boyutlarda boyalı heykeli bulunur. Odanın önündeki iki küçük delik sayesinde kralın heykelinin, o dönemdeki inanca göre ölümsüzlüğü simgeleyen ve hiç batmayan kuzey yıldızlarını izlediğine inanılır.
Piramidin ve kompleksin altında, toplam uzunluğu 5.7 kilometreyi bulan, karmaşık bir tünel, şaft ve galeri ağı oyulmuştur. Bu yeraltı dünyasının kalbinde, 28 metre derinlikteki bir şaftın dibinde pembe granitten inşa edilmiş ve 3.5 tonluk bir tıpa ile kapatılmış mezar odası yer alır. Mezar odasının çevresindeki galerilerin duvarları, Djoser’in yeraltı sarayını simgeleyen ve sazlık hasır görünümü verilmiş 36.000’den fazla mavi-yeşil fayansla kaplıdır; bu işçilik kraliyet sarayının ahiretteki yansımasıdır. Arkeolojik açıdan en şaşırtıcı buluntulardan biri, doğu galerilerinde ortaya çıkarılan yaklaşık 40.000 adet taş kaptır (kaymaktaşı, breş, şist vb.). Bu kapların üzerinde Djoser’in değil, 1. ve 2. Hanedan krallarının (Den, Semerkhet, Nynetjer) isimlerinin yazılı olması, Djoser’in atalarının mirasını koruyarak kendi hükümranlığını meşrulaştırma çabası veya “dini bir arşivleme” faaliyeti olarak yorumlanmaktadır. Kompleksin güney ucunda yer alan ve piramidin alt yapısının bir kopyası olan “Güney Mezarı” ise, muhtemelen kralın “Ka” ruhunun ikametgahı veya kanopik organlarının muhafazası için yapılmış sembolik bir yapıdır.
Kaynakça: [1] Mark Lehner, The Complete Pyramids, Thames & Hudson, New York, 1997. [2] Jean-Philippe Lauer, Histoire Monumentale des Pyramides d’Égypte, IFAO, 1962. [3] Miroslav Verner, The Pyramids: The Mystery, Culture and Science of Egypt’s Great Monuments, Grove Press, 2001. [4] I.E.S. Edwards, The Pyramids of Egypt, Penguin Books, 1993. [5] Kathryn A. Bard, An Introduction to the Archaeology of Ancient Egypt, Wiley-Blackwell, 2015.
