Hüküm Süresi: M.Ö. 2640 civarı (3. Hanedanlık) – Tahminen 4-6 Yıl. Unvanlar: Horus Khaba (“Ruh Ortaya Çıkar”), İki Diyarın Kralı.
Tarih ve Efsane
Eski Krallık tarihinin karanlık krallarından biri olan Khaba, Sekhemkhet’in ölümünden sonra tahta çıkan ve muhtemelen çok kısa bir süre hüküm süren bir firavundur. İsmi “Ruh (Ba) Ortaya Çıkar” anlamına gelir. Khaba hakkında yazılı kaynaklar o kadar kısıtlıdır ki, ismi Turin Kral Listesi’nde veya Abydos listelerinde doğrudan geçmez (burada “silinmiş” veya “Huni” ismiyle birleşmiş olabilir). Onun varlığı, metinlerden ziyade, Kahire’nin güneyindeki Zawyet el-Aryan bölgesinde bulunan ve tamamlanamamış bir anıt olan “Katmanlı Piramit” (Layer Pyramid) sayesinde bilinmektedir. Khaba, Djoser ve Sekhemkhet’in başlattığı piramit inşa etme geleneğini sürdürmeye çalışmış, ancak görünüşe göre ömrü (veya siyasi gücü) bu projeyi bitirmeye yetmemiştir.
Kökeni ve Ailesi
Khaba’nın soyağacı tam bir bulmacadır.
Sekhemkhet’in Halefi: Arkeolojik sıralama ve mimari stil, onun Sekhemkhet’ten hemen sonra geldiğini gösterir. Sekhemkhet’in oğlu veya kardeşi olabilir.
Huni Teorisi: Bazı Mısırbilimciler, “Khaba”nın kralın Horus ismi, “Huni”nin ise Doğum ismi (Nisu-Bity) olduğunu ve bunların aslında aynı kişi olduğunu öne sürer. Ancak Zawyet el-Aryan’daki yapının Huni’nin Meidum’daki faaliyetleriyle (veya uzun saltanatıyla) uyuşmaması, Khaba’nın Huni’den önceki bağımsız ve kısa süreli bir kral olduğu görüşünü güçlendirir.
İmar Faaliyetleri
Khaba’nın en büyük mirası, Giza’nın 7 km güneyindeki Zawyet el-Aryan çölünde yükselen garip yapıdır.
Katmanlı Yapı (Layer Pyramid): Bu piramit, klasik piramitlerden farklı bir teknikle inşa edilmiştir.
Teknik: Merkezi bir çekirdeğin etrafına, içe doğru eğimli (yaklaşık 68 derece) duvar katmanları (dilimler) örülerek yapılmıştır. Sanki bir soğanın katmanları gibidir. Bu teknik, 3. Hanedanlık mimarisinin imzasıdır.
Boyut: Planlanan taban kenarı 84 metredir. Eğer bitseydi, yaklaşık 40-45 metre yüksekliğinde, 5 basamaklı bir piramit olacaktı. Ancak şu an sadece 17 metre yüksekliğinde bir tepe görünümündedir.
Mastaba Z-500: Piramidin hemen kuzeyinde bulunan bu küçük mastaba, Khaba’nın kimliğinin anahtarıdır. Burada yapılan kazılarda, üzerinde Khaba’nın Horus isminin kazılı olduğu 8 adet taş kase (dolomit ve dioritten) bulunmuştur. Piramidin içinde hiç yazıt olmasa da, bu yan mezardaki kaseler, piramidin Khaba’ya ait olduğunun en güçlü kanıtıdır.
Saltanat Yılları
Khaba’nın saltanatına dair, piramit inşaatı dışında neredeyse hiçbir kayıt yoktur.
Yarım Kalan İşler: Piramidin inşasının erken aşamada durması ve çevresindeki yapıların tamamlanamamış olması, kralın ani bir şekilde öldüğünü gösterir. Tahminlere göre 4 ila 6 yıl arasında tahtta kalmıştır.
Bürokrasi: Dönemine ait “Hi-ef-ra” gibi bazı yüksek memurların isimleri bilinmektedir, bu da devlet çarklarının işlemeye devam ettiğini gösterir.
Ölümü ve Mezarı
Arkeologlar 1900’lerin başında piramidin altına indiklerinde, tanıdık bir manzarayla karşılaştılar.
Mezar Odası: Piramidin altında, kayaya oyulmuş koridorlar ve 32 adet depo odası bulunur (Sekhemkhet’in düzenine benzer). Ancak mezar odası tamamen boştur. Ne bir lahit, ne bir mumya izi vardır.
Yorum: Khaba muhtemelen buraya hiç gömülmemiştir. Erken ölümü nedeniyle belki de daha mütevazı başka bir yere defnedilmiş veya hanedan içi bir karışıklık sonucu mezarı hazırlanmamıştır.
Miras
Khaba, 3. Hanedanlık’ın “Duraklama Devri”ni temsil eder. Djoser ile başlayan ivme, Sekhemkhet ve Khaba’nın kısa saltanatlarıyla yavaşlamıştır. Onun ölümüyle tahta geçecek olan Huni (veya Sneferu), mimariyi Meidum Piramidi ile tekrar zirveye taşıyacak ve “Gerçek Piramit” formuna giden yolu açacaktır.
Khaba, çölün ortasında yarım kalmış bir rüya ve taş kaselere kazınmış bir isim olarak kalmıştır.
Kaynakça
Lehner, Mark. The Complete Pyramids. London: Thames & Hudson, 1997.
(Khaba’nın Zawyet el-Aryan’daki tamamlanmamış piramidi için en kapsamlı kaynak; mimari detaylar, basamaklı yapı ve tamamlanmama nedenleri detaylı analiz edilir.)
Verner, Miroslav. The Pyramids: The Mystery, Culture, and Science of Egypt’s Great Monuments. New York: Grove Press, 2001.
(Üçüncü Hanedan piramitleri ve Khaba’nın gömülü piramidi için detaylı inceleme; teknik çizimler ve yorumlar.)
Wilkinson, Toby. The Rise and Fall of Ancient Egypt. New York: Random House, 2010.
(Üçüncü Hanedan kronolojisi ve Khaba’nın kısa hükümdarlığı için genel bakış; tamamlanmamış piramit ve geçiş dönemi yorumları.)
Dodson, Aidan & Hilton, Dyan. The Complete Royal Families of Ancient Egypt. London: Thames & Hudson, 2004.
(Khaba’nın aile ilişkileri, Sekhemkhet halefliği tartışması ve Üçüncü Hanedan kronolojisi için en iyi referanslardan biri.)
Lauer, Jean-Philippe. Saqqara: The Royal Necropolis. Cairo: Institut Français d’Archéologie Orientale, 1976-2001 (Saqqara kazı raporları serisi).
(Sekhemkhet ve Khaba dönemi piramitleri için birincil arkeolojik kaynak; Zawyet el-Aryan kazıları ve tamamlanmama nedenleri.)
Malek, Jaromir. In the Shadow of the Pyramids: Egypt during the Old Kingdom. Norman: University of Oklahoma Press, 1986.
(Üçüncü Hanedan genel tarihi ve Khaba dönemi mimari yenilikler için kapsamlı inceleme.)
Lauer, Jean-Philippe. “The Step Pyramid of Saqqara”. The Oxford History of Ancient Egypt, ed. Ian Shaw, Oxford: Oxford University Press, 2000, s. 123-145.
(Sekhemkhet ve Khaba piramitleri ve Üçüncü Hanedan mimari gelişimi için güncellenmiş genel referans.)
